W wieku 2-4 lat często zauważa się u dzieci problemy z koślawością kolan i stóp. Choć w większości wypadków są to stany fizjologiczne, to warto je monitorować, by mieć pewność, że pozostają w ramach wyznaczonych norm. Okazuje się, że w niektórych przypadkach powodem tych koślawości mogą być problemy z napięciem mięśniowym, które są widoczne już na etapie niemowlęcym. O tym jak je rozpoznawać i co zrobić, gdy rozpoznaje się u dziecka ich objawy pisze nasza ekspertka mgr fizjoterapii Anna Bartoszewska.

Nieprawidłowe napięcie mięśniowe u dzieci i niemowląt oraz jego wpływ na postawę

Ocena napięcia mięśniowego jest jednym z podstawowych badań wykonywanych podczas wizyt u pediatry. Prawidłowe napięcie mięśniowe pozwala dziecku zdobywać umiejętności o czasie i w prawidłowych wzorcach, czyli następujących odpowiednio po sobie sekwencjach ruchowych. Dlatego bardzo ważne jest by już od pierwszych dni życia obserwować dziecko (o tym na co zwracać uwagę, możecie przeczytać tu: Klik). Warto również w pierwszym roku życia dziecka udać się z nim na wizytę kontrolną do fizjoterapeuty. 

Najczęściej występujące nieprawidłowości objawiają się wzmożonym lub obniżonym napięciem mięśniowym, co oznacza, że dziecko ma za słabe, lub zbyt napięte mięśnie, co utrudnia jego prawidłowy rozwój ruchowy. Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że proces kształtowania się postawy rozpoczyna się już w życiu płodowym i jest kontynuowany po urodzeniu. Według koncepcji neurorozwojowej wielkość napięcia posturalnego wpływa na rodzaj aktywności niemowlęcia. Ponieważ umiejętności osiągnięte we wcześniejszych fazach rozwoju stanowią bazę (prawidłową lub nieprawidłową) dla dalszych umiejętności, dlatego warto korygować nieprawidłowości postawy już u niemowląt. 

Obniżone napięcie mięśniowe

U maluchów tą nieprawidłowość można łatwo zignorować, a dzieci te są często określane jako mało wymagające i leniwe. Często później nabywają dane umiejętności i są one słabszej jakości, czyli np. dziecko siedzi, ale nierównomiernie obciążą pośladki. Zwykle domagają się pomocy od rodzica i są mniej aktywne. Maluchy z tej grupy mają problem z utrzymaniem w górze rączek, czy zabawki, ich rączki i nóżki prawie cały czas leżą na podłożu. Dźwiganie główki jest dla nich trudne, nie za bardzo lubią leżeć na brzuszku i często nie chcą raczkować (trudno im podnieść brzuszek z podłoża). Przede wszystkim dzieci te mają problem z utrzymaniem główki i podczas noszenia na rękach wydają się wiotkie. Mają również trudności z utrzymaniem równowagi, a podczas upadku nie chronią głowy.


Obserwacja dziecka - obniżone lub wzmożone napięcie mięśniowe
Warto obserwować niemowle od jego pierwszych dni i sprawdzać, czy jego rozwój następuje w wyznaczonych ramach czasowych.

U niemowląt z obniżonym napięciem posturalnym dochodzi do kompensacji w wyniku dążenia do pionowej postawy ciała. Przejawia się to nieprawidłowym rozkładem napięcia mięśniowego, co prowadzi do asymetrii, te z kolei diagnozowane są później jako wady postawy. Dzieci z niskim napięciem mięśniowym często usztywniają lub nieprawidłowo ustawiają poszczególne części ciała w celu uzyskania stabilizacji. Zazwyczaj późno stawiają pierwsze kroki (ok. 14-15 miesiąca życia), a jedną z charakterystycznych cech jest chód na szerokiej podstawie. Taki rodzaj chodu spowodowany jest próbą zwiększenia płaszczyzny podparcia, w celu osiągnięcia stabilizacji. W późniejszym etapie sprzyja to występowaniu koślawości kolan jako wprowadzenie dodatkowego punktu podparcia po wewnętrznej stronie kolan wykorzystywanego podczas stania. Mogą się też pojawić przeprosty w stawach kolanowych. Często też występują wady stóp np. stopa koślawa, czy płasko – koślawa.

Wzmożone napięcie mięśniowe

Wzmożone napięcie mięśniowe może dotyczyć kończyn górnych, dolnych lub wszystkich jednocześnie. Dziecko ze wzmożonym napięciem mięśniowym w obrębie rączek, ma trudności z otwarciem dłoni, co za tym idzie, problem z chwytaniem i utrzymaniem zabawki. Gdy uda mu się złapać zabawkę intensywnie zaciska rękę, a jego dłonie większość czasu są zaciśnięte w piąstki. Barki często są uniesione i spięte, co może w późniejszym etapie doprowadzić do powiększenia się kifozy piersiowej, czyli tzw. garbienia się.

Dzieci z tej grupy często cierpią na szpotawość kolan i stóp. Podczas leżenia nóżki zazwyczaj są wyprostowane, dziecko nie unosi ich do góry, ani nie chwyta stóp, przez co ma problem z obrotami na bok i brzuch. Podczas pełzania podciąga się na rękach i ciągnie za sobą nogi, rzadko kiedy robi to naprzemiennie. Takie niemowlę często pręży się do tyłu i napina kończyny. Jego głowa zwykle pcha potyliczną częścią czaszki w podłoże, a tułów układa w kształcie litery „C”.

Często można zauważyć rotację w stawach biodrowych do wewnątrz lub na zewnątrz, co może wpłynąć na zmianę chodu. W momencie gdy pojawia się rotacja do wewnątrz można zaobserwować tzw. chód gołębi, czyli stawianie stóp z palcami skierowanymi do środka.  Kiedy dziecko idzie po linii prostej, pięta jest ustawiona bardziej po stronie zewnętrznej niż palce. W przypadku występowania rotacji zewnętrznej może pojawić się chód chaplinowski, w tym przypadku podczas chodu palce skierowane są na zewnątrz. W późniejszym etapie, dzieci z nasilonymi objawami mają skłonność do stania i chodzenia na palcachW wyniku przedłużającego się chodzenia na palcach i braku pełnego obciążania pięt dochodzi do nieprawidłowego kształtowania łuków stopy. Dziecko z takimi problemami często jest niespokojne, spięte, płaczliwe, trudno je uspokoić. Pamiętajmy jednak, że takie wzorce może pokazywać dziecko podczas płaczu, czy zdenerwowania, jest to wtedy zupełnie normalne. Kłopot pojawia się w momencie, gdy dziecko przejawia takie wzorce kiedy jest spokojne.

Rehabilitacja, wizyta u fizjoterapeuty:

Problemy z napięciem mięśniowym u dzieci rehabilitacja.

Jeżeli u dziecka występują niepokojące rodzica objawy zawsze warto udać się na konsultacje do fizjoterapeuty. Podczas wizyty dziecko zostanie zdiagnozowane oraz zostanie zaplanowana jego terapia. Najczęściej stosowanymi metodami są NDT Bobath (Neuro-Developmental Treatment) i Vojty. Odpowiedni dobór ćwiczeń pozwala wzmocnić odpowiednie grupy mięśniowe i utrwalić prawidłowe wzorce. Oczywiście im szybciej zaczniemy terapię, tym lepsze i szybsze będą efekty. Najważniejsze jest to, by nie powielać nieprawidłowych wzorców, dlatego bardzo ważna jest praca rodziców w domu, którzy poprzez odpowiednie ćwiczenia i pielęgnację bardzo szybko są w stanie wpłynąć na poprawę napięcia. 

Nieprawidłowe napięcie mięśniowe u starszych dzieci:

Problemy z nieprawidłowym napięciem mięśniowym najczęściej wykrywa się już w okresie niemowlęcym. Jego występowanie w starszym wieku jest zazwyczaj kontynuacją problemów z wcześniejszych lat, lub brakiem wczesnej diagnozy. Wiele takich przypadków udaje się we wczesnym rozwoju wyprowadzić, dlatego ważne jest by zauważyć problem odpowiednio szybko. W przypadku gdy problem nie zostanie zauważony w okresie niemowlęcym, istnieje szansa, że dziecko samo poradzi sobie z deficytem osiągając prawidłowy rozwój (z drobnymi nieprawidłowościami), lecz bardziej prawdopodobne jest, że zbuduje swoją motorykę na nieprawidłowych wzorcach, co za tym idzie – będzie pogarszał swój stan. Niestety nie jesteśmy w stanie przewidzieć jak zachowa się dziecko, dlatego zawsze warto zasięgnąć porady fizjoterapeuty.

Uwaga! Jeśli nieprawidłowe napięcie pojawia się nagle, zawsze wymaga jak najszybszej konsultacji z neurologiem, ponieważ może być wynikiem zachorowania na groźne choroby tj: choroba Heinego-Medina, miastenia, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. W przypadku gdy doszło do urazu głowy, lub kręgosłupa i towarzyszą mu niepokojące objawy (niedowłady, gorączka, objawy neurologiczne), należy niezwłocznie udać się na pogotowie!

poprawna postawa - napięcie mięśniowe u dzieci i niemowląt
Ryc. Kompensacyjne przesunięcie tułowia A. Prawidłowy układ segmentów ciała B. Przesunięcie tułowia w tył u dzieci ze wzmożonym napięciem mięśniowym C. Przesunięcie tułowia w przód u dzieci z obniżonym napięciem mięśniowym

Najczęściej występujące objawy obniżonego napięcia mięśniowego u starszych dzieci to: wady postawy, słabe odruchy oddechowe, cichy głos, wady wymowy i problemy z jedzeniem. Występuje wypukły brzuch, koślawość kolan i przeprosty w stawach kolanowych i łokciowych. Dochodzą również problemy z koordynacją, oraz niechęć do aktywności fizycznych. Zdarza się że w szkole pojawiają się u nich problemy z koncentracją czy pisaniem.

Wzmożone napięcie mięśniowe u starszych dzieci zazwyczaj jest związane z chorobami i zaburzeniami przebytymi w dzieciństwie. U starszych dzieci wzmożone napięcie może się objawiać np. trudnościami z dopasowaniem nacisku długopisu na kartkę papieru. Najbardziej widoczną nieprawidłowością są wady postawy, występuje szpotawość kolan. Środek ciężkości jest przeniesiony, przez co sylwetka wydaje się przesunięta w tył i zgarbiona. Może wystąpić również bruksizm, czyli tzw. nocne zgrzytanie zębami, oraz silne zaciskanie szczęki.

U dzieci starszych również stosuje się rehabilitację, bardzo dobrze sprawdzają się metody takie jak: metoda Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherborne, Hipoterapia, zajęcia na basenie, różnego rodzaju ćwiczenia równoważne i manualne.

Co się dzieje w przypadku gdy dziecko nigdy nie było rehabilitowane a ma problemy z napięciem mięśniowym?

Oczywiście jednoznacznie nie można odpowiedzieć, ponieważ każdy organizm inaczej się do tego przystosuje. Najczęściej jednak takie osoby mają problemy z wadami postawy, co pociąga za sobą szereg kolejnych nieprawidłowości – częściej dochodzi do urazów, zespołów bólowych, co z kolei może przyczynić się do szybszego występowania zmian zwyrodnieniowych. Mogą też pojawić się problemy z koncentracją, koordynacją i zaburzenia ze strony integracji sensorycznej (SI).

Źródła:

  • K. Bagnowska, M. Falkowski, Wybrane metody usprawniania dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym, Nowa Pediatria, 3/2013.
  • M. Matyja, A. Gogola, Prognozowanie rozwoju postawy dzieci na podstawie analizy jakości napięcia posturalnego w okresie niemowlęcym, Neurologia dziecięca, Vol. 16/2007, nr 32
  • M. Matyja, A. Gogola, Przeciążenia układu ruchu u dzieci z zaburzeniami wielkości i rozkładu napięcia mięśniowego, Katedra Fizjoterapii Układu Nerwowego i Narządu Ruchu Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach

Buty dla dzieci Fizjoterapeuta. Buty dziecięce oceniane przez fizjoterapeutę

fizjomatka.blogspot.comfacebook.pl/fizjomatka